บทสังเคราะห์เพื่อการขับเคลื่อนระบบอาหารเพื่อสุขภาวะ ที่ชี้ให้เห็นถึงเส้นทางการขับเคลื่อนงาน และพัฒนาการเชิงระบบที่เกิดขึ้นในประเทศไทย ซึ่งได้หยิบยกจุดเด่น บทเรียน และข้อสะท้อนการดำเนินงานสำคัญเพื่อเน้นย้ำความพยายามในการดำเนินงานให้บรรลุเป้าหมายตามแผนอาหารเพื่อสุขภาวะภายในปี 2570 ได้อย่างสอดคล้องกับเป้าหมายของแผนอาหารแห่งชาติ พ.ศ. 2561–2580 และเป้าหมายโภชนาการระดับโลกในปี 2025 และ 2030 ที่กำหนดไว้โดยองค์การอนามัยโลก (WHO)

แผนอาหารเพื่อสุขภาวะถือเป็นเครื่องมือเชิงยุทธศาสตร์ที่สำคัญในการวางทิศทางการพัฒนาอาหารของประเทศให้สอดคล้องกับเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDGs) และยุทธศาสตร์ชาติ โดยมุ่งเน้นให้เกิดระบบอาหารที่ปลอดภัย เข้าถึงได้ มีคุณค่าทางโภชนาการ และส่งเสริมสุขภาพประชาชนทุกกลุ่มวัยอย่างเท่าเทียมและเป็นธรรม แผนดังกล่าวถูกขับเคลื่อนอย่างต่อเนื่องในช่วงปี 2554–2566  เป็นการบูรณาการบทบาทของหน่วยงานทุกระดับทั้งในภาคนโยบาย วิชาการ ท้องถิ่น และภาคประชาสังคม เพื่อสร้างการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างที่ยั่งยืนในระดับพื้นที่และประเทศ ด้วยเป้าหมายสำคัญในการสร้างระบบอาหารที่เอื้อต่อสุขภาวะของประชาชนในทุกช่วงวัย ลดปัจจัยเสี่ยงต่อโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) และยกระดับความมั่นคงทางอาหารและโภชนาการ โดยเน้นการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วน ตลอดจน การใช้ข้อมูลและความรู้เป็นฐาน และการพัฒนากลไกสนับสนุนที่สอดคล้องกับบริบทของพื้นที่อย่างแท้จริง

บทความฉบับนี้สังเคราะห์ภาพรวมของสถานการณ์ กลไก เครื่องมือ และโอกาสในการขับเคลื่อนนโยบายดังกล่าว โดยอ้างอิงจาก รายงานการทบทวนและประมวลองค์ความรู้สุขภาวะ อาหารเพื่อสุขภาวะเพื่อสนับสนุนการสื่อสารและขยายผลสนับสนุนโดย ศูนย์เรียนรู้สุขภาวะ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) เนื้อหาที่ปรากฏในบทนี้จึงเป็นเหมือนการสังเคราะห์สาระสำคัญจากสามส่วนหลักที่สกัดจากรายงานดังกล่าวข้างต้น และหยิบยกนำมาชี้ให้เห็นถึงปัจจัยสำคัญในการสร้างเสริมระบบอาหารยั่งยืนภายใต้บริบททางสังคมของประเทศไทย และประสบการณ์การขับเคลื่อนยุทธศาสตร์อาหาร ระยะ 10 ปี (2565 –2574) ที่มุ่งเน้นการใช้กลไกทุกระดับในการดำเนินงานให้บรรลุตัวชี้วัดอย่างมีส่วนร่วม อาทิ สัดส่วนประชากรที่บริโภคผัก และผลไม้ตามเกณฑ์ที่แนะนำ อัตราการเกิดโรคอ้วนและโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) ในกลุ่มเด็กและผู้ใหญ่ สัดส่วนสถานศึกษาที่จัดอาหารปลอดภัยและสอดคล้องกับหลักโภชนาการ จำนวน อปท./ชุมชน/พื้นที่ ที่มีแผนจัดการระบบอาหารสุขภาวะในท้องถิ่น และระดับความรอบรู้ด้านสุขภาพ (Health Literacy) ของประชาชนในประเด็นอาหารและโภชนาการ ด้วยเป้าหมายในระยะ 5 ปี ในปี พ.ศ. 2570 คือ

• ประชาชนมีพฤติกรรมบริโภคอาหารเพื่อสุขภาวะเพิ่มขึ้น ≥ 5%

• ความรอบรู้ด้านอาหารเพื่อสุขภาวะเพิ่มขึ้น ≥ 5%

• การขับเคลื่อนนโยบายสาธารณะที่ส่งเสริมการบริโภคอาหารสุขภาวะ ≥ 3 เรื่อง

ท่ามกลางสถานการณ์ระดับโลกที่กำลังเผชิญกับการบริโภคอาหารที่ไม่เหมาะสม ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญต่อการเกิดโรค NCDs ขณะเดียวกัน ความหิวโหยและความไม่มั่นคงทางอาหารยังคงเป็นปัญหาในหลายพื้นที่ โดยเฉพาะในกลุ่มประเทศรายได้น้อยและกลุ่มเปราะบาง  สำหรับในประเทศไทยนั้นแม้จะมีความมั่นคงทางอาหารในภาพรวม แต่พบว่ายังมีความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงอาหารที่ปลอดภัย และมีคุณค่าทางโภชนาการ รวมถึง การบริโภคอาหารที่เสี่ยงต่อสุขภาพ เช่น อาหารไขมันสูง น้ำตาลสูง และโซเดียมสูง

ในศตวรรษที่ 21 ระบบอาหารทั่วโลกเผชิญกับความเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างและความท้าทายเชิงระบบอย่างไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน ทั้งจากวิกฤตสิ่งแวดล้อม โรคอุบัติใหม่ ความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจ และพฤติกรรมการบริโภคที่เปลี่ยนไป ส่งผลโดยตรงต่อสุขภาวะของประชากรทุกกลุ่มวัยทั่วโลก ไม่เพียงแต่เรื่องความหิวโหย (hunger) แต่ยังรวมถึงภาวะโภชนาการเกิน (over-nutrition) และโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) ที่ทวีความรุนแรงมากขึ้น โดยมีสถานการณ์ที่เป็นปรากฏการณ์สะท้อนระบบอาหารในระดับโลก ดังนี้

1. ภาวะทุพโภชนาการสองขั้ว: วิกฤตสุขภาวะที่ซับซ้อน โลกในปัจจุบันเผชิญกับภาวะ "ทุพโภชนาการสองขั้ว" (Double Burden of Malnutrition) กล่าวคือ ในขณะที่บางภูมิภาคยังประสบกับภาวะขาดแคลนอาหารและสารอาหารที่จำเป็น เช่น โปรตีน ธาตุเหล็ก และวิตามิน เด็กและผู้ใหญ่ในอีกหลายพื้นที่กลับมีภาวะอ้วน หรือ โภชนาการเกินจากอาหารแปรรูป น้ำตาล และโซเดียมสูง

• เด็กกว่า 45 ล้านคนทั่วโลก มีภาวะผอมแห้ง (wasting)

• เด็กมากกว่า 149 ล้านคน มีภาวะแคระแกร็น (stunting)

• ประชากรผู้ใหญ่กว่า 2,000 ล้านคนทั่วโลก มีน้ำหนักเกินหรืออ้วน

ปัญหานี้ไม่เพียงส่งผลต่อสุขภาพ แต่ยังบั่นทอนศักยภาพการพัฒนาเศรษฐกิจ สังคม และคุณภาพชีวิตของประชากรอย่างยาวนาน

2. โรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs): ผลพวงจากระบบอาหารและพฤติกรรม พฤติกรรมการบริโภคอาหารเป็นหนึ่งในปัจจัยสำคัญที่ก่อให้เกิด NCDs เช่น เบาหวาน ความดันโลหิตสูง โรคหัวใจ และมะเร็งบางชนิด องค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่า NCDs เป็นสาเหตุของการเสียชีวิตมากกว่า 70% ของประชากรโลก โดยเฉพาะในประเทศรายได้ปานกลางและต่ำ ซึ่งระบบสุขภาพยังไม่สามารถรับมือกับภาระโรคเหล่านี้ได้อย่างทั่วถึง

3. วิกฤตสภาพภูมิอากาศกับระบบอาหาร ระบบการผลิตอาหารเป็นทั้งเหยื่อ และผู้ก่อของวิกฤตสภาพภูมิอากาศ เช่น

• การเกษตรและปศุสัตว์ปล่อยก๊าซเรือนกระจกมากกว่า 25%

• การใช้สารเคมีเกินขนาดส่งผลกระทบต่อความหลากหลายทางชีวภาพและสุขภาพของประชาชน

• การเปลี่ยนแปลงของภูมิอากาศทำให้ฤดูกาลเพาะปลูกแปรปรวน กระทบต่อผลผลิตและราคาสินค้าเกษตร

แนวโน้มนี้ทำให้เกิดความไม่มั่นคงทางอาหาร (food insecurity) โดยเฉพาะในกลุ่มเปราะบาง เช่น เด็กเล็ก หญิงตั้งครรภ์ และผู้สูงอายุ

4. ความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงอาหาร ความยุติธรรมเชิงระบบที่ยังไม่บรรลุ แม้จะมีการผลิตอาหารทั่วโลกมากเพียงพอ แต่ กว่า 800 ล้านคนยังอดอยาก หรือ ขาดอาหาร ขณะที่อีกกลุ่มหนึ่งกลับสูญเสียอาหารกว่า 1 ใน 3 ของผลผลิตรวมในรูปแบบของ food loss และ food waste สิ่งนี้สะท้อนถึงปัญหาความเหลื่อมล้ำในการกระจายอาหารและโอกาสในการบริโภคอาหารที่มีคุณภาพ ทั้งในมิติเศรษฐกิจ การศึกษา และภูมิศาสตร์

ประเทศไทยเป็นประเทศที่มีความหลากหลายทั้งด้านวัฒนธรรมอาหาร ทรัพยากรธรรมชาติ และภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านอาหาร อย่างไรก็ตาม ระบบอาหารของประเทศกลับเผชิญกับความเปลี่ยนแปลงที่ซับซ้อนและท้าทายจากบริบททางเศรษฐกิจ สังคม เทคโนโลยี และวิกฤตสิ่งแวดล้อม ส่งผลกระทบต่อความมั่นคงทางอาหาร คุณภาพโภชนาการ และสุขภาวะของประชากรในทุกช่วงวัย ดังจะพบแนวโน้มสถานการณ์ที่เกี่ยวข้อง อาทิ

1. ภาวะโภชนาการในสังคมไทย: ปัญหาในสองขั้ว แม้ประเทศไทยจะพัฒนาเรื่องความมั่นคงทางอาหารในภาพรวมได้ดี แต่ยังคงพบ “ภาวะทุพโภชนาการสองขั้ว” ทั้งในรูปของภาวะขาดสารอาหารและโภชนาการเกินในกลุ่มประชากรต่างๆ ดังเช่น

• เด็กเล็กบางส่วนยังมีภาวะเตี้ย ผอม และน้ำหนักต่ำกว่าเกณฑ์ โดยเฉพาะในกลุ่มเด็กเปราะบางและครัวเรือนรายได้น้อย

• เด็กวัยเรียน วัยรุ่น และวัยทำงานมีแนวโน้ม “อ้วนลงพุง” มากขึ้น จากพฤติกรรมการบริโภคอาหารฟาสต์ฟู้ด หวาน มัน เค็ม และการขาดกิจกรรมทางกาย

• กลุ่มผู้สูงอายุเผชิญปัญหาภาวะขาดสารอาหาร ซ้ำซ้อนกับโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) เช่น เบาหวาน ความดัน และโรคหัวใจ

2. ความเหลื่อมล้ำด้านการเข้าถึงอาหารและโอกาสทางโภชนาการ แม้ประเทศไทยจะสามารถผลิตอาหารได้เพียงพอ แต่ความเหลื่อมล้ำด้านเศรษฐกิจ ภูมิศาสตร์ และข้อมูลสุขภาพทำให้ประชากรบางกลุ่มยังเข้าไม่ถึงอาหารที่ปลอดภัยและมีคุณค่าทางโภชนาการ โดยเฉพาะในกลุ่มเปราะบาง เช่น

• เด็กในพื้นที่ห่างไกล หรือ โรงเรียนขนาดเล็ก

• ผู้สูงอายุในชนบท

• แรงงานนอกระบบ และเกษตรกรรายย่อย

• กลุ่มชาติพันธุ์ หรือ พื้นที่ชายขอบ

3. ความท้าทายของระบบอาหารในบริบทสมัยใหม่ ระบบอาหารไทยต้องเผชิญกับแรงกดดันใหม่ๆ

• การใช้สารเคมีในการเกษตรที่ส่งผลต่อความปลอดภัยของอาหาร

• การเปลี่ยนแปลงของวิถีชีวิตในเมืองที่ส่งเสริมการบริโภคอาหารแปรรูป

• อิทธิพลของการตลาดอาหารโดยเฉพาะต่อเด็กและเยาวชน

• การสูญเสียอาหารในห่วงโซ่อุปทาน และการไม่สามารถใช้ทรัพยากรอาหารอย่างมีประสิทธิภาพ

  4. ความท้าทายหลัก ที่แม้ว่าประเทศไทยจะเป็นแหล่งผลิตอาหารสำคัญของโลก แต่ยังพบว่า

• คนไทยยัง บริโภคผักและผลไม้ไม่เพียงพอ (ต่ำกว่าเกณฑ์ 400 กรัม/วัน ถึงร้อยละ 70)

• เด็กไทยมีแนวโน้มอ้วนเพิ่มขึ้น โดยเฉพาะกลุ่ม วัยเรียนและวัยรุ่น

• ระบบผลิตอาหารยังพึ่งพา สารเคมีทางการเกษตร สูง ส่งผลต่อปัญหาอาหารปลอดภัย

• ความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงอาหารยังมีอยู่มาก โดยเฉพาะในกลุ่มเปราะบาง

 อย่างไรก็ตาม ด้วยเหตุข้างต้นประเทศไทยจึงมีการพัฒนาและขับเคลื่อน “แผนอาหารเพื่อสุขภาวะ” ตั้งแต่ปี 2555 ถึงปัจจุบัน โดยใช้แนวคิดบูรณาการระบบอาหารที่ครอบคลุมทั้งมิติความมั่นคงทางอาหาร อาหารปลอดภัย และโภชนาการอาหาร

สืบค้นรายละเอียดเพิ่มเติมได้ในเอกสารส่วนที่ 1 

“ระบบอาหารเพื่อสุขภาวะ” เป็นกรอบแนวคิดที่เชื่อมโยงประเด็นด้านอาหารสุขภาวะ ในแง่มิติความมั่นคงทางอาหาร อาหารปลอดภัย และโภชนาการอาหาร ที่เกี่ยวเนื่องกับสุขภาพของประชาชนเข้าไว้ด้วยกันอย่างเป็นระบบ ทั้งในระดับนโยบาย กลไก และการปฏิบัติการในพื้นที่ การขับเคลื่อนระบบอาหารในประเทศไทยไม่ได้อาศัยเพียงนโยบายจากส่วนกลาง หากแต่เป็นกระบวนการที่ต้องอาศัยความร่วมมือจากหลายภาคส่วน ทั้งภาครัฐ ท้องถิ่น วิชาการ และภาคประชาชน บทความนี้มุ่งเสนอภาพรวมของขบวนการขับเคลื่อนระบบอาหารสุขภาวะในประเทศไทย โดยเฉพาะการแปลงนโยบายสู่การปฏิบัติในระดับพื้นที่ และบทเรียนเชิงระบบที่ส่งผลต่อสุขภาวะประชาชน

ประเทศไทยเริ่มให้ความสำคัญกับอาหารเพื่อสุขภาวะมาตั้งแต่ช่วงปี 2546 ผ่านการดำเนินงานของภาคีสุขภาพ เช่น สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ที่ได้วางรากฐานแนวคิด “อาหารปลอดภัย” และพัฒนามาสู่กรอบแนวคิด “ระบบอาหารเพื่อสุขภาวะ” ที่ครอบคลุมห่วงโซ่อาหารทั้งหมด ตั้งแต่การผลิต การกระจาย การบริโภค จนถึงการจัดการหลังบริโภค สรุปเส้นทางขับเคลื่อนระบบอาหารสุขภาวะในประเทศไทยได้ดังนี้

• พ.ศ. 2546–2554 เป็นช่วงของการดำเนินงานในรูปแบบโครงการที่อยู่ภายใต้แผนควบคุมปัจจัยเสี่ยงทางสุขภาพ โดยยังไม่มีแผนเฉพาะด้านอาหาร

  • พ.ศ. 2546 สสส. เริ่มสนับสนุนงานด้านอาหารปลอดภัยและอาหารสุขภาวะในระดับชุมชน

  • พ.ศ. 2551 พัฒนากรอบแนวคิด “อาหารเพื่อสุขภาวะ” ครอบคลุมทั้งระบบอาหาร

• พ.ศ. 2555–2566 พัฒนา “แผนอาหารเพื่อสุขภาวะ (แผน 14)” อย่างเป็นทางการ ภายใต้การบริหารของ “สำนักสร้างเสริมวิถีชีวิตสุขภาวะ” (สำนัก 5) โดยวางเป้าหมายระยะ 10 ปี เพื่อเพิ่มการบริโภคผักและผลไม้ให้ได้ไม่น้อยกว่าร้อยละ 50 และลดภาวะอ้วนในเด็กวัยเรียนให้ต่ำกว่าร้อยละ 10 โดยดำเนินงานควบคู่กับการผลักดันนโยบายระดับประเทศ เช่น ภาษีเครื่องดื่มหวาน มาตรการอาหารในโรงเรียน กฎหมายควบคุมการตลาดอาหารสำหรับเด็ก และการพัฒนาเครื่องมือดิจิทัลในการติดตามโภชนาการ ดังมีเหตุการณ์สำคัญในการขับเคลื่อนแผนอาหารเพื่อสุขภาวะ ต่อไปนี้

  • พ.ศ. 2554-2555 จัดทำแผนยุทธศาสตร์อาหารเพื่อสุขภาวะฉบับแรก โดย สสส. และภาคีเครือข่าย ซึ่งอาจเรียกได้ว่าเป็นระยะต้นแบบและวางรากฐาน จนถึงปี 2558

  • พ.ศ. 2559 จัดตั้ง “แผนงานอาหารเพื่อสุขภาวะ” ภายใต้การสนับสนุนของ สสส. ซึ่งหากเปรียบเทียบกับเป้าหมายของแผนฯแล้ว อาจเรียกได้ว่าเข้าสู่ระยะขยายผลและสร้างกลไกเชิงพื้นที่ ช่วง พ.ศ. 2559-2563

  • พ.ศ. 2561 เริ่มดำเนินมาตรการ “ภาษีน้ำตาล” เป็นครั้งแรกของประเทศ

  • พ.ศ. 2563 พัฒนา Thai School Lunch และ Dashboard โภชนาการในโรงเรียน

  • พ.ศ. 2564 เริ่มขับเคลื่อนต้นแบบ “ครัวกลางเทศบาลเมืองแก” และศูนย์พัฒนาเด็กเล็กปลอดภัย

  • พ.ศ. 2565 พัฒนาหลักสูตร “แม่ครัวอนามัย” และขยายผล “ท้องถิ่นทำได้ เด็กไทยสมวัย” ซึ่งอาจเรียกได้ว่าเป็นระยะเสริมพลังเชิงระบบ และขยายความครอบคลุมไปยังกลไกท้องถิ่น

  • พ.ศ. 2567 เตรียมผลักดัน (ร่าง) ภาษีโซเดียม และจัดทำข้อเสนอเชิงนโยบายบูรณาการระดับชาติ-พื้นที่

• พ.ศ. 2565–2574 เป็นช่วงการขับเคลื่อนแผนยุทธศาสตร์ฉบับใหม่ โดยเน้น 4 แกนยุทธศาสตร์ คือ Food Literacy, Food Environment, Food Economy และ Food Policy พร้อมตั้งเป้าหมายหลัก 3 ประการ ได้แก่

  • เพิ่มพฤติกรรมบริโภคอาหารเพื่อสุขภาวะร้อยละ 5

    • เพิ่มความรอบรู้ด้านอาหารเพื่อสุขภาวะร้อยละ 5

      • ขับเคลื่อนนโยบายสาธารณะเกี่ยวกับอาหารไม่น้อยกว่า 3 เรื่อง

• ผลการดำเนินงานภายใต้แผนอาหารเพื่อสุขภาวะ (พ.ศ. 2555–2565) มีการขับเคลื่อนงานอย่างมีส่วนร่วมจากทั้งหน่วยงานภาครัฐ และภาคประชาสังคม โดย สสส. ทำบทบาทเป็นตัวเร่งปฏิกิริยา (catalyst) ขับเคลื่อนงาน ซึ่งมีความก้าวหน้าที่ปรากฏทั้งในระดับนโยบาย กลไกระดับท้องถิ่น พื้นที่ต้นแบบ และสื่อความรู้เพื่อการสร้างเสริมสุขภาพ สรุปโดยสังเขปได้ดังนี้

1. พัฒนานโยบายและมาตรการระดับชาติ

   • เริ่มใช้ ภาษีน้ำตาล กับเครื่องดื่มหวานในปี 2560 ซึ่งส่งผลต่อการลดปริมาณน้ำตาลในผลิตภัณฑ์

   • ขับเคลื่อน มาตรการควบคุมอาหารในโรงเรียน เช่น โครงการโรงเรียนอ่อนหวาน

   • ขยายการใช้ ฉลาก GDA และสัญลักษณ์ทางเลือกสุขภาพ ให้ครอบคลุมผลิตภัณฑ์มากขึ้น

   • สนับสนุนการใช้ Milk Code เพื่อควบคุมการตลาดอาหารสำหรับเด็กเล็ก

2. พัฒนาพื้นที่ต้นแบบและกลไกในท้องถิ่น

   • ขับเคลื่อนต้นแบบ “ครัวกลาง” เทศบาลเมืองแก และศูนย์พัฒนาเด็กเล็กในหลายจังหวัด

   • โครงการ “ท้องถิ่นทำได้ เด็กไทยสมวัย” สร้างความร่วมมือระหว่าง อปท. โรงเรียน และหน่วยบริการสุขภาพ

   • ใช้ระบบ Thai School Lunch และ Dashboard โภชนาการ เพื่อบริหารจัดการข้อมูลโภชนาการแบบ real-time

3. สร้างสื่อสุขภาพและองค์ความรู้

   • พัฒนาสื่อสุขภาพกว่า 1,200 รายการ สำหรับทุกช่วงวัย โดยเน้นความรอบรู้ด้านอาหาร (Food Literacy)

   • ดำเนินกิจกรรมส่งเสริมพฤติกรรมการกินที่เหมาะสมในเด็ก เช่น นิทานหม่ำหม่ำ, สูตร 2:1:1, บันได 7 ขั้นกินผัก

พบ ปัจจัยแห่งความสำเร็จ ประกอบด้วย การสนับสนุนอย่างต่อเนื่องจาก สสส. และภาคีเครือข่ายระดับชาติ มีนโยบายระดับชาติที่ชัดเจน เช่น ภาษีเพื่อสุขภาพ, มติ ครม. เรื่องอาหารในโรงเรียน กลไกภาคีในพื้นที่เข้มแข็ง โดยเฉพาะความร่วมมือระหว่าง อปท.–ชุมชน–โรงเรียน การใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ เพื่อบริหารจัดการและติดตามผลแบบ real-time การพัฒนาสื่อแบบมีส่วนร่วม ทำให้เกิดการเรียนรู้ที่สอดคล้องกับวิถีชีวิตจริง

• พ.ศ. 2565 สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (TDRI) ได้ดำเนินการประเมินผล แผนงานอาหารเพื่อสุขภาวะ ซึ่งเป็นการประเมินผลการดำเนินงานตั้งแต่ปี 2559 ภายใต้การสนับสนุนของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) โดยมีข้อค้นพบ และข้อเสนอแนะสำคัญ ดังนี้

  • ข้อค้นพบหลัก

1. แผนงานมีความโดดเด่นในการพัฒนาแนวคิดและต้นแบบพื้นที่ เช่น ศูนย์เด็กเล็ก โรงเรียน และเทศบาลที่ดำเนินการด้านอาหารปลอดภัยและโภชนาการ

2. ส่งผลต่อการขับเคลื่อนนโยบายระดับชาติ เช่น การผลักดันภาษีน้ำตาล, การส่งเสริมการใช้ Thai School Lunch และระบบติดตามโภชนาการในสถานศึกษา

3. เกิดการเชื่อมโยงภาคีหลายภาคส่วน ทั้งภาครัฐ ภาควิชาการ และภาคประชาสังคม

• ข้อเสนอแนะจากการประเมิน

1. ควรมี กลไกระดับชาติ ในการกำกับทิศทาง และประสานการดำเนินงานระหว่างหน่วยงานต่างๆ

2. ควรเร่ง กระจายความรู้และสื่อสุขภาวะไปสู่กลุ่มเป้าหมายที่ยังเข้าไม่ถึง โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบาง

3. จำเป็นต้องมี ระบบตัวชี้วัดและการติดตามผลแบบบูรณาการ ที่ใช้ร่วมกันได้ทั้งระดับประเทศ และระดับพื้นที่

4. ควร ยกระดับบทบาทขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) ให้เป็นกลไกหลักในการบริหารจัดการระบบอาหารในพื้นที่ปกครองของตนเอง

โดยมีทิศทางและเป้าหมายการขับเคลื่อนสำคัญ ดังนี้

1.พัฒนานโยบายและกฎหมายด้านอาหารเพื่อสุขภาวะที่เข้มแข็ง และสามารถบังคับใช้ได้จริงในทุกระดับ

2.เสริมสร้างกลไกระดับพื้นที่ โดยให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเป็นแกนหลักในการบริหารจัดการอาหารสุขภาวะ

3.ขยายการเข้าถึงชุดความรู้ สื่อสุขภาพ และกระบวนการเรียนรู้สำหรับทุกกลุ่มวัย โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบาง

4.สนับสนุนระบบข้อมูลและนวัตกรรมดิจิทัล เพื่อการตัดสินใจและติดตามผลแบบ real-time

5.สร้างการมีส่วนร่วมจากทุกภาคส่วนทั้งภาครัฐ เอกชน วิชาการ และภาคประชาสังคม เพื่อขับเคลื่อนร่วมกันอย่างยั่งยืน

• เป้าหมายระยะ 5 ปี: เส้นทางสู่ระบบอาหารสุขภาวะ (พ.ศ. 2566–2570) แผนอาหารเพื่อสุขภาวะ มีกรอบยุทธศาสตร์ 4 ด้านหลัก ได้แก่ 

  1. Food Literacy: เพิ่มความรู้ ความเข้าใจ และทักษะในการเลือกบริโภคอาหาร

  2. Food Environment: พัฒนาสภาพแวดล้อมอาหารในระดับพื้นที่ให้นำไปสู่สุขภาวะที่ดี

  3. Food Economy: ส่งเสริมเศรษฐกิจอาหารชุมชน การผลิตและกระจายอาหารยั่งยืน

  4. Food Policy: ผลักดันนโยบาย กฎหมาย และกลไกเชิงโครงสร้างเพื่อสร้างระบบอาหารที่เข้มแข็ง

ซึ่งได้กำหนดเป้าหมายระยะ 5 ปี ไว้ว่า

• ประชาชนมีพฤติกรรมบริโภคอาหารเพื่อสุขภาวะเพิ่มขึ้น ≥ 5%

• ความรอบรู้ด้านอาหารเพื่อสุขภาวะเพิ่มขึ้น ≥ 5%

• การขับเคลื่อนนโยบายสาธารณะที่ส่งเสริมการบริโภคอาหารสุขภาวะ ≥ 3 เรื่อง

กำหนดวิสัยทัศน์ ไว้ว่า “ประเทศไทยมีความมั่นคงทางอาหาร ประชาชนมีสุขภาวะ และมีความสามารถในการแข่งขันด้านอาหารอย่างยั่งยืน”  มีเป้าหมายในการกำหนดทิศทางการพัฒนาระบบอาหารของประเทศให้รองรับทั้งด้านเศรษฐกิจ สุขภาวะ ความปลอดภัย และความยั่งยืนในระยะยาว  ประกอบด้วย 4 ยุทธศาสตร์หลัก คือ

  1.ความมั่นคงทางอาหาร (Food Security) ครอบคลุมการพัฒนาระบบการผลิตอาหารที่มั่นคงทั้งในเชิงปริมาณและคุณภาพ สนับสนุนเกษตรกรรายย่อย วิสาหกิจชุมชน และการพึ่งพาตนเองด้านอาหาร และส่งเสริมการเข้าถึงอาหารของประชากรทุกกลุ่ม โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบาง

 2.ความปลอดภัยอาหาร (Food Safety) ให้ความสำคัญกับการพัฒนามาตรฐานการผลิตครอบคลุมตั้งแต่ฟาร์มถึงผู้บริโภค ยกระดับการตรวจสอบ ควบคุม และกำกับดูแลสินค้าอาหารทั้งในและนอกระบบ และพัฒนากลไกเฝ้าระวังและระบบเตือนภัยด้านความปลอดภัยอาหาร

  3.คุณค่าและโภชนาการของอาหาร (Food Quality & Nutrition) มุ่งเน้นส่งเสริมการผลิตและบริโภคอาหารที่มีคุณค่าทางโภชนาการ ปรับพฤติกรรมการบริโภคของประชาชนให้เหมาะสมในทุกช่วงวัย และสนับสนุนการศึกษาวิจัยและพัฒนานวัตกรรมอาหารเพื่อสุขภาพ

 4.ความยั่งยืนของระบบอาหาร (Food System Sustainability) ขับเคลื่อนพัฒนาระบบอาหารที่ลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม สนับสนุนเศรษฐกิจหมุนเวียนในภาคอาหาร (circular economy) และส่งเสริมการจัดการขยะอาหารและใช้ทรัพยากรอย่างมีประสิทธิภาพ

    และยังคงมีแนวทางการขับเคลื่อนยุทธศาสตร์ที่เป็นจุดแข็งสำคัญ ไม่ต่างไปจากในการขับเคลื่อนงานตลอดระยะเวลากว่าสองทศวรรษที่ผ่านมา คือ 

• การพัฒนากลไกบูรณาการระดับชาติ เช่น คณะกรรมการนโยบายอาหารแห่งชาติ 

• การใช้ข้อมูลและนวัตกรรม เป็นเครื่องมือขับเคลื่อน

• ส่งเสริมการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วน ทั้งหน่วยงานภาครัฐ เอกชน วิชาการ และชุมชน 

อาจกล่าวได้ว่าผลสำเร็จสำคัญในการขับเคลื่อนแผนอาหารเพื่อสุขภาวะคือ ขบวนการขับเคลื่อนระบบอาหารสุขภาวะด้วยกลไกเชิงโครงสร้างหลายระดับ ได้แก่

• ระดับนโยบาย ประกอบด้วย กระทรวงสาธารณสุข กระทรวงศึกษาธิการ กระทรวงเกษตร และ สสส. ทำหน้าที่กำหนดนโยบาย และมาตรการที่ส่งผลต่อสุขภาวะด้านอาหาร

• ระดับวิชาการ อันได้แก่ สถาบันวิจัยและหน่วยงานสนับสนุน เช่น มหาวิทยาลัย TDRI IHPP ทำหน้าที่ให้ข้อมูลวิชาการ และประเมินผล รวมถึง การใช้งานวิจัยระดับพื้นที่เป็นเครื่องมือสร้างองค์ความรู้อย่างเป็นระบบ

• ระดับพื้นที่ ครอบคลุมองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น โรงเรียน ศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก และชุมชน ที่มีบทบาทในการจัดการระบบอาหารในชีวิตประจำวันของประชาชน

• ระดับประชาชน หมายรวมถึง เครือข่ายผู้บริโภค เกษตรกร กลุ่มเปราะบาง และประชาชนทั่วไป เป็นทั้งกลุ่มเป้าหมาย และผู้ร่วมขับเคลื่อน

โดยจุดเด่นของการขับเคลื่อนระบบอาหารสุขภาวะในประเทศไทย เป็นการขับเคลื่อนทางสังคมที่แสดงให้เห็นรูปธรรมเชิงกระบวนการแปลงนโยบายสู่การปฏิบัติในพื้นที่ นั่นคือ “พื้นที่ต้นแบบ” ที่แสดงให้เห็นถึงศักยภาพของการแปลงนโยบายสู่การปฏิบัติจริง ดังตัวอย่าง เช่น

• พื้นที่เขตเมือง เช่น กรุงเทพมหานคร – เครือข่าย "สวนผักคนเมือง" มีบทบาทสำคัญในการส่งเสริมเกษตรในเมือง การผลิตอาหารปลอดภัย และการแบ่งปันผลผลิตในกลุ่มผู้เปราะบาง

• พื้นที่เกษตรกรรมต้นแบบ เช่น บ้านหนองสรวง จ.สระบุรี, ตำบลบางพลีใหญ่ จ.สมุทรปราการ – ใช้โมเดลการพัฒนาเศรษฐกิจอาหารชุมชน (food economy) โดยเชื่อมโยงการผลิต-ตลาด-ผู้บริโภคอย่างยั่งยืน

• กลุ่มเครือข่ายโรงพยาบาลอาหารปลอดภัย (Green & Clean Hospital) – ขับเคลื่อนการปรับระบบจัดซื้อวัตถุดิบจากแหล่งเกษตรอินทรีย์ สนับสนุนเกษตรกรรายย่อย และสร้างสุขภาวะผู้ป่วยและบุคลากร

• ศูนย์พัฒนาเด็กเล็กเทศบาลบ้านโคก จ.สุรินทร์ – เป็นต้นแบบการเชื่อมโยงระบบอาหารปลอดภัยจากชุมชนสู่ศูนย์เด็กเล็ก พร้อมพัฒนาเมนูอาหารพื้นถิ่นตามโภชนาการและครัวกลางเทศบาลเมืองแก (จ.สุรินทร์):ยกระดับอาหารกลางวันศูนย์เด็กเล็กให้มีคุณภาพ ปลอดภัย และเกิดเศรษฐกิจชุมชน

      การดำเนินงานด้านอาหารเพื่อสุขภาวะของประเทศไทยตลอด

       ทศวรรษที่ผ่านมา ได้รับการขับเคลื่อนอย่างเข้มแข็งจากภาคประชาสังคมที่มีบทบาททั้งในเชิงนโยบายและพื้นที่ โดยเฉพาะการส่งเสริมการผลิต การเข้าถึง และการบริโภคอาหารอย่างปลอดภัย มีคุณค่า และยั่งยืน ซึ่งเกิดขึ้นผ่านการทำงานร่วมกันขององค์กรและเครือข่ายที่หลากหลาย เช่น

               มูลนิธิเกษตรกรรมยั่งยืน (ประเทศไทย): ส่งเสริมเกษตรกรรมทางเลือก เกษตรอินทรีย์ และระบบอาหารท้องถิ่นที่เป็นธรรม เช่น โครงการพืชร่วมยางในภาคใต้ และตลาดทางเลือกในภาคเหนือ

     มูลนิธิชีววิถี (BIOTHAI): ทำงานเชิงนโยบายด้านอาหารปลอดภัยและการคุ้มครองทรัพยากรพันธุกรรมท้องถิ่นร่วมผลักดันประเด็นอาหารจีเอ็มโอ และการใช้สารเคมีในการเกษตร

  เครือข่ายกินเปลี่ยนโลก:รณรงค์สร้างความเข้าใจเรื่องอาหารกับสุขภาพผ่านสื่อสร้างสรรค์ และการจัดกิจกรรมในพื้นที่ชุมชนทั่วประเทศ

       มูลนิธิเพื่อการพัฒนาเด็ก(มพด.): สนับสนุนโภชนาการเด็กปฐมวัย ผ่านศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก และชุดเครื่องมือพัฒนาอาหารพื้นถิ่น

     ศูนย์วนเกษตรเขาค้อ จ.เพชรบูรณ์ และ ศูนย์เรียนรู้เศรษฐกิจพอเพียงบ้านจำรุง จ.ระยอง: เป็นต้นแบบพื้นที่เรียนรู้ด้านความมั่นคงอาหารในระดับครัวเรือนและชุมชน

     มูลนิธิชุมชนสงขลา (SCF) และ เครือข่ายชุมชนปันอิ่ม: ทำงานด้าน “ครัวกลางชุมชน” เพื่อรองรับวิกฤตโควิด-19 และส่งเสริมระบบอาหารท้องถิ่นอย่างเป็นรูปธรรม

จะเห็นได้ว่าบทบาทของภาคประชาสังคมในการขับเคลื่อนระบบอาหารสุขภาวะจำเป็นต้องขับเคลื่อนด้วยแนวทางเชิงบูรณาการ ที่เชื่อมโยงองค์ความรู้กับการปฏิบัติ และตอบโจทย์ทั้งด้านความมั่นคง อาหารปลอดภัย และโภชนาการในบริบทของประชากรทุกช่วงวัย การขับเคลื่อนยุทธศาสตร์อย่างมีพลังร่วมระหว่างภาคีจะนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างของสังคมไทย ที่เอื้อต่อการมีสุขภาวะถ้วนหน้าและยั่งยืน ทั้งนี้ ตลอดระยะเวลากว่าทศวรรษที่ผ่านมา การขับเคลื่อนแผนอาหารเพื่อสุขภาวะของ สสส.ไม่ได้เป็นเพียงภารกิจของภาครัฐหรือหน่วยงานวิชาการเท่านั้น แต่ภาคประชาสังคมได้เข้ามามีบทบาทสำคัญทั้งในเชิงพื้นที่และนโยบาย โดยทำหน้าที่เป็น “กลไกกลาง” ในการเชื่อมโยงความรู้จากพื้นที่จริงสู่การพัฒนานโยบาย ผ่านกิจกรรมเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ ระดมความคิดเห็น และการสร้างความร่วมมือข้ามภาคส่วน โดยเฉพาะกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) ที่เริ่มมีบทบาทมากขึ้นในการจัดการระบบอาหารในพื้นที่ของตนเอง จนเกิดเป็นรูปธรรม หรือ อาจเรียกได้ว่าเป็น “นวัตกรรมทางสังคม” ได้แก่

• การจัดตั้งเครือข่ายพลเมืองอาหาร (Food Citizenship Network)

• การผลักดันกิจกรรมอาหารในชุมชน เช่น ตลาดสีเขียว ครัวเรือนผลิตอาหารปลอดภัย

• การสื่อสารสร้างความรู้ผ่านสื่อชุมชน

• การจัดการพื้นที่เรียนรู้ต้นแบบ เช่น ศูนย์เรียนรู้เศรษฐกิจพอเพียงในโรงเรียน หรือ ในชุมชน

ดังตัวอย่างพื้นที่ขับเคลื่อนแผนอาหารเพื่อสุขภาวะที่มีกลุ่มภาคประชาสังคมเป็นแกนหลักสำคัญ

สืบค้นรายละเอียดเพิ่มเติมได้ในเอกสารส่วนที่ 2 

สื่อ ชุดความรู้ และการสื่อสารอย่างมีส่วนร่วม บนพื้นฐานข้อมูลสนับสนุนที่มีคุณภาพ และบูรณาการเข้ากับระบบโครงสร้างในทุกระดับ นับได้ว่าเป็นนวัตกรรมการสร้างเสริมสุขภาวะอาหารเพราะไม่เพียงแต่เป็นเครื่องมือให้ความรู้เท่านั้นแต่ยังเป็นพลังเชิงกลยุทธ์ที่สามารถเปลี่ยนแปลงพฤติกรรม สร้างความตระหนักรู้ ความรอบรู้ทางสุขภาพ และขับเคลื่อนนโยบายในระดับพื้นที่ได้อย่างแท้จริง ดังจะเห็นความเชื่อมโยงสอดรับสัมพันธ์กัน ดังปรากฏในบทเรียนความสำเร็จเชิงระบบ หรือ อาจกล่าวได้ว่าเป็นปัจจัยเอื้อต่อความสำเร็จของระบบอาหารสุขภาวะ ประกอบเข้าด้วยกันระหว่างการมีนโยบายชัดเจนและต่อเนื่อง การพัฒนากลไกระดับพื้นที่ให้มีอำนาจและขีดความสามารถ โดยเฉพาะบทบาทของ อปท. และโรงเรียน รวมทั้ง ให้ความสำคัญกับการลงทุนด้านองค์ความรู้และสื่อสุขภาพที่เข้าถึงได้ และเน้นการมีส่วนร่วมในการออกแบบโดยกลุ่มเป้าหมาย ตลอดจน การสนับสนุนจากภาคีเครือข่ายทั้งเชิงประเด็นและพื้นที่ ส่งผลให้สามารถขยายผลส่งต่อองค์ความรู้ และกระบวนการทางสังคมในแต่ละระดับได้

ผลการสังเคราะห์การกระจายตัวของสื่อชุดความรู้พบว่า ครอบคลุมทุก Setting เรียงตามลำดับดังนี้ สถานศึกษา, ครอบครัว, รพ./รพ.สต., สถานประกอบการ/ร้านอาหาร, องค์กร/ที่ทำงาน และตลาด เมื่อพิจารณาถึงการออกแบบสื่อเพื่อการใช้งานกับกลุ่มเป้าหมายต่างๆ พบว่า ชุดความรู้ส่วนใหญ่ออกแบบเพื่อกลุ่มทั่วไป รองลงมาเป็นกลุ่มเด็กโตและวัยรุ่น ถัดไปคือ กลุ่มเด็กเล็ก ขณะที่กลุ่มผู้ใหญ่ กับ กลุ่มผู้สูงอายุ ยังมีสื่อสนับสนุนน้อย สรุปไว้ดังตารางนี้

และหากพิจารณาสื่อ ชุดความรู้ ที่ถูกนำไปใช้อย่างกว้างขวาง ตามมิติการขับเคลื่อนแผนอาหารเพื่อสุขภาวะ และกลุ่มประชากรตามช่วงวัย (Life-course Approach) สามารถจำแนกได้ดังนี้

นอกจากนี้ สื่อการเรียนรู้หลากหลายได้ถูกกระจายในพื้นที่ชุมชนต่างๆ และมุ่งหวังผลลัพธ์ด้านการส่งเสริมระบบอาหาร และปรับเปลี่ยนพฤติกรรมเพื่อสุขภาวะอาหารของประชากรทุกกลุ่มวัย ทำให้เกิดพื้นที่ต้นแบบ และผลลัพธ์สำคัญในการร่วมขับเคลื่อนแผนอาหารเพื่อสุขภาวะไปสู่เป้าหมายที่ตั้งไว้ ดังตัวอย่างนี้

สืบค้นรายละเอียดเพิ่มเติมได้ในเอกสารส่วนที่ 5

และถ้าหากต้องการยกระดับผลลัพธ์จากสื่อ ชุดความรู้ และนวัตกรรม ควรมีการดำเนินการใน 3 แนวทางหลัก คือ

1.  พัฒนาศูนย์รวมสื่อและนวัตกรรม ตามกลุ่มวัยและพื้นที่ เพื่อให้สามารถเข้าถึงได้สะดวก และเลือกสืบค้นใช้งานได้ตรงจุด

2.  ส่งเสริมให้ อปท. และชุมชนท้องถิ่น เป็นเจ้าภาพการผลิตสื่อ และออกแบบการสื่อสาร โดยมีเครื่องมือ และหลักสูตรรองรับ

3.  สนับสนุนทุนวิจัยและพัฒนาพื้นที่ต้นแบบ ที่มีสื่อ ชุดความรู้ เป็นกลไกขยายผลระดับพื้นที่ และใช้ฐานข้อมูลกลาง (Big Data) เป็นเครื่องมือกำกับผลลัพธ์

นอกจากกลไกเชิงระบบที่กล่าวถึงในข้างต้นที่เป็นหัวใจสำคัญของการขับเคลื่อนแผนอาหารเพื่อสุขภาวะแล้ว การใช้เทคโนโลยีดิจิทัล และฐานข้อมูลกลาง (Big Data) ยังมีส่วนสำคัญในการสนับสนุนการตัดสินใจเชิงยุทธศาสตร์ การออกแบบการดำเนินงานที่ตอบโจทย์สถานการณ์พื้นที่ และสอดคล้องกับกลุ่มเป้าหมายช่วงวัยต่างๆ เช่น 

• ระบบ Thai Food Composition Database โดยกรมอนามัย ร่วมกับมหาวิทยาลัยมหิดล ที่รวบรวมข้อมูลโภชนาการของอาหารไทยกว่า 1,000 รายการ เป็นฐานข้อมูลกลางสำหรับใช้วิเคราะห์พฤติกรรมการบริโภคและวางแผนโภชนาการเชิงพื้นที่

• แพลตฟอร์ม Thai School Lunch ที่พัฒนาโดย NECTEC ใช้ AI วิเคราะห์เมนูอาหารกลางวันในโรงเรียนตามคุณค่าทางโภชนาการ และคำนวณงบประมาณที่เหมาะสมกับสูตรอาหารที่สอดคล้องกับวัตถุดิบในพื้นที่

• แอปพลิเคชัน “Grow City” ที่เครือข่ายสวนผักคนเมืองพัฒนาขึ้นเพื่อเก็บข้อมูลพิกัด พื้นที่ผลิตอาหารในเขตเมือง พร้อมทั้งรวบรวมข้อมูลสายพันธุ์พืช พฤติกรรมการบริโภค และรูปแบบการแบ่งปันอาหารในชุมชน เป็นฐานข้อมูลประกอบการตัดสินใจสนับสนุนพื้นที่ปลูกพืชอาหารในเมือง

• ระบบแผนที่ “Food Sovereignty Map” จัดทำโดยสมัชชาเกษตรกรรมยั่งยืน ซึ่งแสดงเครือข่ายแหล่งผลิตอาหารชุมชน เกษตรอินทรีย์ และตลาดสีเขียวทั่วประเทศ พร้อมข้อมูลการจัดการน้ำ แรงงาน และการกระจายผลผลิต เพื่อเชื่อมโยงกลไก supply chain ท้องถิ่นและระดับประเทศ

• เทศบาลนครอุดรธานี พัฒนาระบบ “อุดรฟาร์มอินโฟ” ที่ใช้ฐานข้อมูลภูมิสารสนเทศ (GIS) ควบคู่กับระบบสารสนเทศชุมชน เพื่อติดตามความมั่นคงทางอาหารของครัวเรือน แหล่งผลิตอาหาร และพฤติกรรมการบริโภคในระดับประชากร

• ศูนย์เรียนรู้เกษตรอินทรีย์ทุ่งหว้า จ.สตูล ใช้ระบบ QR Code และแอปพลิเคชัน LINE OA เพื่อให้ข้อมูลย้อนกลับแบบ real-time ระหว่างผู้ผลิต ผู้จัดการตลาด และผู้บริโภค เกี่ยวกับแหล่งที่มา ความปลอดภัย และคุณค่าทางโภชนาการของสินค้า

สืบค้นรายละเอียดเพิ่มเติมได้ในเอกสารส่วนที่ 3 

จากบทวิเคราะห์จากช่องว่างการดำเนินงานแผนอาหารเพื่อสุขภาวะ ซึ่งดำเนินการโดย TDRI เมื่อปี พ.ศ.2565 ชี้ให้เห็นการพัฒนายกระดับ และขับเคลื่อนแผนอาหารเพื่อสุขภาวะ เชิงขบวนเครือข่ายเชื่อมโยงนโยบาย กลไก และพื้นที่เข้าด้วยกันอย่างเป็นระบบ การประสานพลังของภาคีทุกระดับ พร้อมกับการวางกรอบตัวชี้วัดที่ยืดหยุ่นและตอบโจทย์กลุ่มเป้าหมาย ถือเป็นกลยุทธ์สำคัญที่จะนำไปสู่การสร้างสังคมที่มีสุขภาวะดีผ่านระบบอาหารที่ยั่งยืน มุ่งสู่เป้าหมายหลักของการขับเคลื่อนแผนอาหารเพื่อสุขภาวะ คือ การสร้างระบบอาหารที่เอื้อต่อสุขภาวะของประชาชนในทุกช่วงวัย ลดปัจจัยเสี่ยงต่อโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) และยกระดับความมั่นคงทางอาหารและโภชนาการ โดยเน้นการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วน การใช้ข้อมูลและความรู้เป็นฐาน และการพัฒนากลไกสนับสนุนที่สอดคล้องกับบริบทของพื้นที่อย่างแท้จริง อาจสรุปเป็นข้อเสนอเพื่อการขับเคลื่อนงานได้ดังนี้

1. จัดตั้งกลไกกลางระดับชาติเพื่อบูรณาการนโยบายด้านอาหารสุขภาวะ โดยมีอำนาจกำหนดทิศทาง และประสานกำกับการดำเนินงานทุกภาคส่วน

2. สนับสนุน อปท. เป็น “เจ้าภาพอาหารในท้องถิ่น” อย่างเป็นทางการ ผ่านแผนพัฒนา/แผนสุขภาพระดับพื้นที่ เช่นตัวอย่างรูปธรรม

• อบต.ท่าข้าม จ.ชุมพร ขับเคลื่อน “โครงการอาหารปลอดภัยจากครัวเรือนสู่โรงเรียน” โดยร่วมกับกลุ่มแม่บ้านและเกษตรกร ปลูกผักปลอดภัยเพื่อใช้เป็นวัตถุดิบในโรงเรียน โดยใช้กองทุนสุขภาพตำบลสนับสนุนงบประมาณต่อเนื่อง

• อบต.ท่าสองยาง จ.ตาก สนับสนุนการใช้พื้นที่รอบโรงเรียนชายแดนพัฒนาเป็น “แปลงอาหารชุมชน” ร่วมกับเครือข่ายชาติพันธุ์ สร้างความมั่นคงทางอาหารให้เด็กและเยาวชนที่เข้าไม่ถึงโภชนาการที่เหมาะสม

• ควรจัดอบรมเชิงปฏิบัติการให้แก่ อปท. เพื่อเสริมศักยภาพด้านการวิเคราะห์สถานการณ์ด้านอาหาร และจัดทำนโยบาย/แผนงบประมาณ “ตำบลอาหารสุขภาวะ” ที่เหมาะสมกับสถานการณ์และทุนทางสังคมในพื้นที่

• ส่งเสริม “การประเมินผลแบบมีส่วนร่วม” (Participatory M&E) ระหว่าง อปท. กับโรงเรียน และชุมชน โดยพัฒนาเครื่องมือประเมินภาวะโภชนาการและพฤติกรรมอาหาร ที่เหมาะสมกับบริบทหลากหลาย (วัฒนธรรม/ศาสนา/ภูมิภาค)

3. พัฒนาแพลตฟอร์มกลางด้านข้อมูลสุขภาพและโภชนาการ และสื่อ-ชุดความรู้  ที่สามารถเข้าถึง และใช้ร่วมกันได้ในทุกระดับ เช่น 

• ศูนย์ข้อมูลสุขภาวะด้านอาหารระดับพื้นที่ (Food Health Data Hub) ที่บูรณาการข้อมูลจากโรงเรียน โรงพยาบาล ศูนย์เด็กเล็ก ตลาดชุมชน และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น

• ส่งเสริมการพัฒนาและเชื่อมต่อระบบ dashboard การเฝ้าระวังด้านอาหาร (Food Watch) เพื่อวิเคราะห์สถานการณ์และออกแบบนโยบายเชิงลึก เช่น ปริมาณการบริโภคอาหารหลัก การเข้าถึงแหล่งอาหารปลอดภัย และภาวะทุพโภชนาการในกลุ่มเสี่ยง

• พัฒนาเครื่องมือ AI และ Machine Learning เพื่อช่วยในการคาดการณ์ความเสี่ยง เช่น ดัชนีความเปราะบางทางอาหาร (Food Vulnerability Index) ที่ปรับใช้ได้ในระดับพื้นที่และกลุ่มเป้าหมาย

4. สร้างกลไกการผลิตสื่อร่วมกับกลุ่มเป้าหมาย เพื่อให้สื่อมีความเหมาะสม สอดคล้องกับบริบท และขยายผลได้จริง รวมถึง การกระจายความรู้และสื่อสุขภาวะไปสู่กลุ่มเป้าหมายที่ยังเข้าไม่ถึง โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบาง

5. พัฒนาตัวชี้วัด และระบบประเมินผลแผนอาหารสุขภาวะ ที่ใช้ได้ทั้งระดับประเทศ และสอดคล้องเหมาะสมกับการบูรณาการในพื้นที่ เช่น เกณฑ์ตัวชี้วัดภาวะโภชนาการที่หลากหลาย (รวม “ผอม-เตี้ย” ร่วมกับ “อ้วน”) 

ดังตัวอย่างข้อค้นพบจากงานวิชาการเกี่ยวกับตัวชี้วัดภาวะโภชนาการที่หลากหลาย

6. ผลักดันการสร้างแหล่งเรียนรู้และต้นแบบพื้นที่สุขภาวะด้านอาหาร โดยใช้บทเรียนจากพื้นที่ที่ประสบความสำเร็จ เช่น

• บ้านสวนรักสุขภาพ จ.นครปฐม ที่ใช้แนวคิดเศรษฐกิจพอเพียงในการปลูกผักปลอดสารพิษแบบผสมผสาน เชื่อมโยงกับการส่งเสริมพฤติกรรมการบริโภคผักผลไม้ในระดับครัวเรือน

• โรงเรียนบ้านแม่ต๋ำ จ.พะเยา ซึ่งเป็นต้นแบบ “อาหารปลอดภัยในโรงเรียน” ผ่านการปลูกผักอินทรีย์ในโรงเรียนและมีการจัดการครัวกลางแบบมีส่วนร่วมของชุมชน

• กลุ่มวิสาหกิจชุมชนผักปลอดภัยจากสารพิษบ้านโคกสว่าง จ.ขอนแก่น ที่เชื่อมโยงการผลิตอาหารปลอดภัยกับตลาดชุมชนและระบบสมาชิกผัก

• ตลาดสุขใจ จ.นครปฐม เป็นต้นแบบตลาดสีเขียว ที่มีระบบรับรองสินค้าเกษตรอินทรีย์ของกลุ่มผู้ผลิตในพื้นที่

• ศูนย์เรียนรู้เกษตรอินทรีย์บ้านคลองโยง จ.นครปฐม ซึ่งบูรณาการการเรียนรู้ตั้งแต่การผลิตจนถึงการบริโภค และเปิดให้เป็นศูนย์ศึกษาดูงานของทั้งชุมชนและภาคีภายนอก

7. ส่งเสริมการเรียนรู้ข้ามพื้นที่ อาจส่งเสริมให้เกิด “ระบบพี่เลี้ยงข้ามพื้นที่” ระหว่างชุมชนที่มีนวัตกรรมเด่น กับ พื้นที่ใหม่ เพื่อยกระดับการเรียนรู้แบบร่วมมือ และนำไปสู่การพัฒนานโยบายท้องถิ่นที่เหมาะสมในแต่ละบริบท เช่น

• กรณีของ เทศบาลตำบลแม่ทา จ.ลำพูน ที่ส่งตัวแทนเกษตรกรและครูเข้าเยี่ยมชมและเรียนรู้จาก “ศูนย์การเรียนรู้โภชนาการโรงเรียนบ้านห้วยหาน จ.นครพนม” ซึ่งเป็นโรงเรียนต้นแบบที่ปรับเมนูอาหารกลางวันให้สอดคล้องกับพืชผักท้องถิ่นและปัญหาทุพโภชนาการในพื้นที่

• โครงการจาก กลุ่มวิสาหกิจชุมชนอาหารปลอดภัยบ้านสวนผัก จ.อุบลราชธานี ถ่ายทอดองค์ความรู้เรื่องเกษตรอินทรีย์และตลาดสีเขียวแก่เครือข่ายจากพื้นที่อื่น เช่น สุรินทร์ นครราชสีมา โดยใช้รูปแบบ “ห้องเรียนเดินได้”

8. สร้างกลไกการใช้ประโยชน์จากงานวิจัยในพื้นที่ เช่น

• โครงการวิจัยในพื้นที่ เทศบาลนครลำปาง ได้พัฒนา ชุดข้อมูลพฤติกรรมการบริโภคอาหารของกลุ่มเด็กปฐมวัย ผ่านแบบสำรวจการบริโภค 24 ชั่วโมง และ Food Frequency Questionnaire (FFQ) เพื่อนำไปวางแผนนโยบายอาหารกลางวันในศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก โดยเทศบาลนำผลการวิจัยมาใช้กำหนดเมนูตามฤดูกาลจากวัตถุดิบในท้องถิ่น

• การใช้ผลจากการวิจัยของเครือข่าย สวนผักคนเมือง เพื่อจัดการพื้นที่ว่างในเขตเมืองให้เป็นแหล่งผลิตอาหาร และต่อยอดเชิงนโยบายร่วมกับ กทม. ในการขยายแปลงอาหารปลอดภัยสำหรับชุมชนเมือง

• ควรจัดตั้ง "เวทีบูรณาการข้อมูลวิจัยกับการตัดสินใจของพื้นที่" โดยเชิญหน่วยงานท้องถิ่น ภาคประชาสังคม และสถาบันการศึกษาในพื้นที่เข้าร่วมอย่างสม่ำเสมอ พร้อมมีระบบจัดเก็บองค์ความรู้ที่เข้าถึงง่าย (local research repository)

ทั้งนี้ โจทย์การวิจัยอาจใช้มุมมองเชิงยุทธศาสตร์ และกลไก และกรอบการขับเคลื่อนงานในแต่ละระดับเป็นสมมติฐานสำคัญ และวิเคราะห์ให้เห็นถึงปัจจัย หรือ จุดคานงัด ที่ส่งผลต่อการบรรลุเป้าหมาย/ความสำเร็จได้ตามบริบทของพื้นที่ ดังตัวอย่างนี้

โดยให้ความสำคัญกับกระบวนการ “วงจรการเรียนรู้ร่วม” (Collaborative Learning Cycle)  เนื่องจากการขับเคลื่อนงานอาหารสุขภาวะไม่อาจใช้แนวทางบนลงล่างเพียงอย่างเดียว แต่ต้องเป็น “วงจรการเรียนรู้ร่วม”  ที่มีลักษณะสำคัญดังนี้

1. ตั้งต้นจากชุมชน – ฟังเสียงประชาชน วิเคราะห์บริบทท้องถิ่น

2. เชื่อมโยงกับองค์ความรู้และนโยบาย – ใช้ฐานข้อมูล วิจัย และนโยบาย จากภาครัฐ หรือ หน่วยงานวิชาการ

3. ปฏิบัติจริงในพื้นที่ต้นแบบ – ทดลองโมเดลในบริบทต่างกัน เช่น เด็กเล็ก โรงเรียน ผู้สูงอายุ

4. ถอดบทเรียน – รวบรวมความสำเร็จ และอุปสรรค เพื่อปรับปรุงแนวทางดำเนินงาน

5. ขยายผล – ส่งต่อองค์ความรู้สู่พื้นที่ใกล้เคียง หรือ ภาคีใหม่

6. สื่อสารสาธารณะ – รณรงค์สร้างความเข้าใจ และกระตุ้นพลเมืองอาหาร

ท้ายนี้ หากจะกล่าวถึงบทสรุปการขับเคลื่อนระบบอาหารเพื่อสุขภาวะในประเทศไทย ที่เรียกได้ว่าเป็นการขับเคลื่อนเชิงระบบ โดยมีกรอบยุทธศาสตร์และเป้าหมายเชื่อมโยงกับสถานการณ์โลก และคำนึงถึงต้นทุนที่เป็นจุดแข็งระดับพื้นที่มาเป็นจุดคานงัดสำคัญของการดำเนินงานท่ามกลางความท้าทายด้านสุขภาวะที่เกิดจากพฤติกรรมการบริโภคอาหารไม่เหมาะสม ความไม่ปลอดภัยของอาหาร และความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงอาหารที่ดีต่อสุขภาพ ดังนั้น การพัฒนาระบบอาหารเพื่อสุขภาวะจึงต้องอาศัยการบูรณาการทั้งด้านนโยบาย กลไกระดับพื้นที่ และการสร้างองค์ความรู้ในทุกระดับ อีกทั้ง การจัดการความรู้และสื่อเพื่อการเปลี่ยนพฤติกรรม มุ่งสู่เป้าหมายของแผนอาหารเพื่อสุขภาวะในปี พ.ศ.2570 ได้อย่างสอดคล้องกับแผนอาหารแห่งชาติ พ.ศ. 2561–2580 ทั้ง 5 ประการ ดังนี้

1. ประชาชนทุกช่วงวัยเข้าถึงอาหารที่ปลอดภัย และมีคุณค่าทางโภชนาการ

2. อัตราโรคไม่ติดต่อเรื้อรังลดลงอย่างชัดเจน

3. องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นทุกแห่งมีแผนอาหารเพื่อสุขภาวะ

4. ทุกโรงเรียน และศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก มีมาตรฐานด้านโภชนาการ

5. มีระบบข้อมูลและตัวชี้วัดสุขภาวะด้านอาหารในระดับชาติ และระดับพื้นที่

สอดรับกับเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (Sustainable Development Goals: SDGs) และเป้าหมายโภชนาการระดับโลกในปี 2025 และ 2030 ที่กำหนดไว้โดยองค์การอนามัยโลก (WHO)

รายงานการสังเคราะห์องค์ความรู้ประเด็นอาหารเพื่อการนำเสนอในระบบบริหารจัดการความรู้แบบมีส่วนร่วม ภายใต้โครงการจ้างสังเคราะห์เนื้อหาประเด็นอาหารและกิจกรรมทางกาย เพื่อการนำเสนอในระบบบริหารจัดการความรู้แบบมีส่วนร่วม สนับสนุนโดย ศูนย์เรียนรู้สุขภาวะ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.)